تراوشات آن بعالم غرب بوده كه به دنيا نشان مىدهد اسلام چگونه از غرب چيزهائى گرفته و آنها را به صورت بهترى درآورد . ولى باز به ناموس طبيعى - انما الدنيا دول - سرنيزه بجاى قلم به كار افتاد ، و فن آدمكشى و لشكركشى ، علم و ادب را تحت الشعاع خود درآورد ، گردباد حوادث سهمگين ، و تاخت‌وتاز چنگيز و چنگيز صفتان مقدمات انحطاط را در تمام مراحل حياتى شرقيان فراهم ساخت ، از علوم باستانى ايران كه شايد چيزى بجا مانده بود ، و همچنين آثار عظيم اسلامى از ميان رفته و يا خطر نابودى آن را تهديد مىكرد ، و باز كتابها يا گلخن حمامها را گرم كرده و يا در كنج كتابخانه ، در زير گرد و غبار پنهان ماند ، كه مشتاقان علم و دانش - پژوهان از آن خبرى نداشته ، و كمتر كسى از پايهء ترقيات قرون اوليهء اسلام باخبر بوده و جز كتابهاى دينى و يا افسانه مانندى از هارون الرشيد و برمكيان و اشعار شعراء بزرگ عرب كتابهائى كه پايهء نهضت علمى گذشته را كما و كيفا نشان دهد در دست مردم ديده نمىشد . شايد نام كتاب الفهرست در زبانها برده مىشد ولى جز معدودى كه نسخه‌هاى خطى و محدود آن را داشتند كسى از مندرجات آن آگاه نبود . در قرن سيزدهم هجرى ، و نوزدهم ميلادى اول كسى كه قد مردانگى علم كرده ، و اين شمعدان جواهرنشان را از زير خاك و خاشاك درآورده ، و آن را جلا داده ، و در طاق‌نماى كاخ دانش گذاشت ، شادروان گوستاو فلوگل دانشمند اطريشى بود كه در بحبوحهء انحطاط عالم اسلامى نسخه‌هاى مختلفى از اين كتاب جمع ، و از روى تمام آنها - به شرحى كه در مميزات چاپ فلوگل خواهد آمد - يك نسخهء جامعى با تعليقات تهيه و در لييزيك چاپ ، و بعالم ادب و فرهنگ دنيا عرضه داشت . و با اينكه اين كتاب اغلاط و پيچيدگىهائى دارد كه خواننده را در وادى حيرت و گمراهى مىاندازد ، ولى بايد اعتراف كرد كه : الفضل للمتقدم . اين دانشمند اطريشى كه ، يك مرد بيگانه از حيث نژاد ، و زبان عرب بود ، با نهايت صداقت و امانت و كنجكاوى و دقت ، بوظيفه علمى و وجدانى خود عمل نموده ، و سالها عمر خود را صرف اين كار بزرگ و با ارزش كرد ، ولى كسانى كه بعد از او قدم به اين ميدان گذاشتند ، و خود را عرب ، و از نژاد عرب مىدانستند ، و در تجديد چاپ اين كتاب بهره كلانى داشته‌اند ، آنها سزاوار همه‌گونه سرزنش و ملامتند كه نخواستند پيش از مبادرت بتجديد چاپ ، يك‌بار بمندرجات آن نظرى اندازند ، و لا اقل پارهء از اغلاط و هفوات آن را تذكر داده و دانش پژوهان را از اين سرگشتگى خواندن كتاب الفهرست نجات دهند . اين ترجمه در ابتدا از روى نسخهء مصر كه در سال 1348 هجرى چاپ شده ، شروع و در هر صفحه مواجه با اغلاط و گسيختگى و نارسائيهائى در بيان مطالب گرديدم كه پس از خاتمه ترجمهء آن را